"Şimdi Al Sonra Öde" (BNPL) Sistemlerinin TüketiciHukuku Açısından Riskleri: Kolay Borçlanmanın Gizli Tehlikeleri

Dijitalleşen tüketim alışkanlıklarımızla birlikte hayatımıza hızlagiren "Şimdi Al Sonra Öde" (Buy Now Pay Later - BNPL) sistemleri, özellikle e-ticaret platformlarında büyük bir popülerlikkazandı. Tüketicilere, satın aldıkları ürün veya hizmetin bedelinipeşin ödemeden, belirli taksitlerle ve genellikle kısa vadede geriödeme imkânı sunan bu modeller, ilk bakışta cazip bir finansmançözümü gibi görünüyor. Ancak bu kolaylığın ardında, tüketicileribekleyen bazı hukuki riskler ve gizli tehlikeler barındırdığı da gözardı edilmemelidir. Hukuk, bu yeni nesil finansman araçlarınımevcut çerçevesine oturtmaya çalışırken, tüketicilerin haklarınıkorumak adına dikkatli adımlar atılması büyük önem taşımaktadır.

BNPL'in Hukuki Niteliği: Taksitle Satış mı, Tüketici Kredisimi?

BNPL sistemlerinin hukuki niteliği, uygulanacak mevzuat vedolayısıyla tüketicinin sahip olacağı haklar açısından kritik biröneme sahiptir. Türk hukukunda bu sistemler, genellikle iki ana kategoriden birine dâhil edilebilir:

Birincisi, 6361 sayılı Finansal Kiralama, Faktoring, Finansman veTasarruf Finansman Şirketleri Kanunu'nun 39. maddesikapsamında bir "finansman sözleşmesi" olarak nitelendirilmesidir. Bu durumda, BNPL hizmeti sunan finansman şirketi, tüketiciadına mal veya hizmetin bedelini satıcıya öder ve tüketici de bubedeli belirli vadelerde finansman şirketine geri öder. İkincisi ise, 6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) m. 17 kapsamında bir "taksitle satış sözleşmesi" olarakdeğerlendirilmesidir. Bu nitelendirme, BNPL sağlayıcısınındoğrudan satıcı gibi hareket ettiği veya satış sözleşmesininayrılmaz bir parçası olduğu durumlarda gündeme gelebilir. Her ikidurumda da tüketicinin korunmasına yönelik genel hükümleruygulama alanı bulacaktır.

Tüketici Hakları: Kolaylığın Arkasındaki Güvenceler

BNPL sistemleri aracılığıyla yapılan alışverişlerde tüketiciler, mevcut tüketici mevzuatının sağladığı önemli haklara sahiptir. Bu haklar, özellikle mesafeli sözleşmeler ve tüketici kredileri içinbelirlenen standartları içerir:

Öncelikle, tüketici, finansal hizmetlere ilişkin mesafelisözleşmelerden ve tüketici kredisi sözleşmelerinden on dört güniçinde herhangi bir gerekçe göstermeksizin ve cezai şartödemeksizin cayma hakkına sahiptir (6502 sayılı Kanun m. 24; Finansal Hizmetlere İlişkin Mesafeli Sözleşmeler Yönetmeliği m. 8 ). Taksitle satış sözleşmelerinde ise bu süre yedi gündür (6502 sayılı Kanun m. 18). Bu hak, tüketicinin aceleyle verdiğikararlardan dönmesini sağlar ve dijital ortamdaki sözleşmelerindoğasından kaynaklanan riskleri azaltır.

Bir diğer önemli hak ise erken ödeme hakkıdır. Tüketici, borçlandığı toplam miktarı vadesinden önce ödeyebileceği gibi, vadesi gelmemiş bir veya birden çok taksit ödemesinde de bulunabilir. Bu durumda, BNPL sağlayıcısı, ödenen miktara göregerekli tüm faiz ve komisyon indirimini yapmakla yükümlüdür(6502 sayılı Kanun m. 20; Tüketici Kredisi SözleşmeleriYönetmeliği m. 7 ). Bu hüküm, tüketicinin finansal yükünüazaltmayı ve borcunu erken kapatma esnekliğini sağlamayıamaçlar. Ayrıca, sözleşme öncesi bilgilendirme yükümlülüğü de büyük önem taşır. Kredi veren veya finansman şirketi, sözleşmenin koşullarını içeren sözleşme öncesi bilgi formunu, sözleşmenin kurulmasından makul bir süre önce tüketiciyevermek zorundadır. Bu sayede tüketiciler, tüm maliyetleri veşartları bilerek karar verebilirler.

Gizli Tehlikeler: Temerrüt ve Ek Maliyetler

BNPL sistemlerinin "kolay borçlanma" vaadi, ödeme güçlüğüyaşandığında ciddi maliyetlere dönüşebilecek "gizli tehlikeler" barındırır. Bu tehlikeler, özellikle temerrüt (borcu ödememe) durumunda ortaya çıkar:

Türk hukukunda, tüketici işlemlerinde temerrüt hali de dâhilolmak üzere bileşik faiz uygulanması kesinlikle yasaktır (6502 sayılı Kanun m. 4/7 ). Bu, borcun ana parası ve faizi üzerindentekrar faiz işletilemeyeceği anlamına gelir. Ancak, BNPL sağlayıcılarının uygulayabileceği temerrüt faizi oranları da sınırlıdır. Sözleşme ile kararlaştırılacak yıllık temerrüt faizi oranı, yasal temerrüt faizi oranının yüzde yüz fazlasını (iki katını) aşamaz (Türk Borçlar Kanunu m. 120 ). Bu sınırlar, tüketicinintemerrüde düşmesi halinde karşılaşacağı faiz yükünün makulseviyelerde kalmasını sağlamayı hedefler.

BNPL sözleşmelerinde tüketicinin taksitleri ödemede temerrüdedüşmesi durumunda, kalan borcun tamamının talep edilebilmesiiçin belirli şartların yerine getirilmesi gerekir. Taksitle satışsözleşmelerinde, kalan borcun tümünün talep edilebilmesi içintüketicinin sözleşmede yer alan bedelin en az onda birini oluşturanve birbirini izleyen en az iki taksidi veya en az dörtte birinioluşturan bir taksidi ödemede temerrüde düşmesi ve satıcı veyasağlayıcının tüketiciye en az otuz gün süre vererek muacceliyetuyarısında bulunması zorunludur (6502 sayılı Kanun m. 19 ). Tüketici kredisi sözleşmelerinde de benzer şekilde, birbiriniizleyen en az iki taksidin ödenmemesi ve otuz günlük muacceliyetuyarısı şartı aranır (6502 sayılı Kanun m. 28).

Son olarak, tüketiciden, yasal yükümlülükler veya sağlayıcınınkendi menfaati için yaptığı masraflar için ek bedel talep edilemez. Faiz dışındaki ücretleri belirleme yetkisi Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'ndadır (6502 sayılı Kanun m. 4/3 ). Bu hüküm, BNPL sistemlerinde "hizmet bedeli", "işlem ücreti" gibi adlaraltında alınan ek maliyetlerin hukuki geçerliliğini sorgulamak içinönemli bir dayanak oluşturur.

Denetim ve Yasal Sınırlar: Kimler BNPL Sunabilir?

BNPL sistemlerinin hızla yayılması, bu hizmetleri sunankuruluşların denetimi ve yasal statüleri konusunda da önemlisoruları beraberinde getirmektedir. Bankacılık Düzenleme veDenetleme Kurumu (BDDK), "Servis Modeli Bankacılığı" kapsamında bankalara BNPL hizmeti sunma izni vermiştir. Bu, bankaların mevcut denetim mekanizmaları altında bu türhizmetleri sunabileceği anlamına gelir. Ancak, 6493 sayılı Ödemeve Menkul Kıymet Mutabakat Sistemleri, Ödeme Hizmetleri veElektronik Para Kuruluşları Hakkında Kanun uyarınca, ödemekuruluşları ve elektronik para kuruluşları doğrudan kredi vermefaaliyetinde bulunamazlar (6493 sayılı Kanun m. 14, 20 ). Bu kısıtlama, BNPL hizmeti sunan ancak banka veya finansmanşirketi olmayan kuruluşların faaliyetlerini yakındanilgilendirmekte ve yasal sınırların aşılmaması gerektiğini ortayakoymaktadır.

Reklamların Dili ve Tüketiciyi Yanıltma Riski

BNPL sistemlerinin "faizsiz" veya "masrafsız" gibi iddialarlapazarlanması, tüketiciler için yanıltıcı reklam riski taşımaktadır. Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'a göre, ticari reklamlarındoğru ve dürüst olması esastır; tüketiciyi aldatıcı veya bilginoksanlıklarını istismar edici reklamlar yapılamaz (6502 sayılıKanun m. 61). Tüketici kredisi sözleşmelerinde akdi faiz, efektifyıllık faiz veya toplam maliyet yer almazsa, kredi faizsiz olarakkullanılır. Efektif faiz düşük gösterilmişse, akdi faiz buna göreaşağı çekilir (6502 sayılı Kanun m. 25 ). Bu hüküm, "faizsiz" vaadi içeren BNPL reklamlarının hukuki sonuçlarını belirlemedekritik bir rol oynar. Ticaret Bakanlığı Reklam Kurulu, yanıltıcıreklamlar konusunda denetim yetkisine sahiptir ve bu türihlallerde idari para cezaları uygulayabilir.

Sonuç: Bilinçli Tüketici, Güçlü Koruma

"Şimdi Al Sonra Öde" sistemleri, dijitalleşen dünyanın getirdiğibir kolaylık olarak hayatımızda yer edinmeye devam edecektir. Ancak bu kolaylık, tüketiciler için potansiyel riskleri de beraberinde getirmektedir. Mevzuat, tüketicileri bu risklere karşıkorumak için önemli güvenceler sunsa da, en güçlü koruma, tüketicinin bilinçli ve dikkatli hareket etmesinden geçer. Herhangibir BNPL sözleşmesi imzalamadan önce, sözleşme şartları, faizoranları (varsa), gecikme cezaları ve cayma/erken ödeme haklarıgibi tüm detayların titizlikle incelenmesi, olası mağduriyetlerinönüne geçmek için elzemdir. Hukuk, teknolojinin hızınayetişmeye çalışırken, tüketicilerin de kendi hakları konusundabilgi sahibi olması ve gerektiğinde yasal yollara başvurmaktançekinmemesi gerekmektedir. Bu sayede, "kolay borçlanma" vaadi, "gizli tehlikeler" yerine, güvenli ve şeffaf bir finansal deneyimedönüşebilir.

Av. Selenay KURT